James McNeill Whistler:
vernieuwing, verleiding en venijn
De meeste mensen zullen Whistler kennen van het strenge portret van zijn moeder, al is het maar door Mr. Bean. De kunstenaar wordt boos als kijkers vooral naar de gelijkenis speuren. Wat heeft mevrouw Whistler met hen te maken. En hebben ze de muzikale verwijzing in zijn titel dan niet opgemerkt: “Arrangement in grijs en zwart nr. 1”? Door haar in silhouet te schilderen en haar zwarte jurk tot formeel schilderkunstig element te maken, schept Whistler met haar een doek dat een symbool is van kunst omwille van de kunst.
Whistler is een negentiende-eeuwse experimentele kunstenaar gevormd door Japanse prenten, Oost-Aziatische keramiek en vooral door moderne, vernieuwende technieken en het l’art-pour l‘art principe. Het is de Amerikaanse schilder die het laat-Victoriaanse Groot-Brittannië zowel weet te vermaken als venijnig op z’n kop te zetten. Zijn oeuvre toont een extreem subjectieve zoektocht naar een nieuwe manier om de wereld te ordenen. Die zoektocht leidt zelfs tot beruchte rechtszaken.
In Parijs ondergaat Whistler de invloed van Gustave Courbet en Éduard Manet. Hier begint hij ook met etsen. Gefascineerd door onder meer Rembrandt zorgt hij voor een heropleving van de etskunst. De kunstenaar reduceert de werkelijkheid tot een ragfijn netwerk van lijntjes die als door een wonder bijvoorbeeld een façade in Venetië, Amsterdam of Londen vormen.
In Engeland waar hij veertig jaar woont, wordt Whistler tot een van de pioniers van “The Aesthetic Movement” gerekend. Deze beweging in Groot-Brittannië (1860 – 1900) heeft als doel te ontsnappen aan de lelijkheid en het materialisme van het industriële tijdperk en richt zich vooral op schoonheid in zowel schilderkunst als toegepaste kunst. De beroemde “Pauwenkamer” van Whistler is hier een prachtig voorbeeld van.
Het meest vernieuwend is Whistler in zijn serie ”Nocturnes”. Hij maakt de serie van 52 schilderijen tussen 1871 en 1885. Het zijn sfeervolle, verstilde nachtelijke taferelen met muzikale titels. De schilder laat zich inspireren door Japanse prenten, de muziek van Chopin en sommige aspecten van het impressionisme.